ภาวะโลหิตจางในผู้หญิงไทย: สาเหตุ การตรวจ และสัญญาณเตือน

WHO ประเมินว่าภาวะโลหิตจางพบในผู้หญิงอายุ 15-49 ปีทั่วโลกร้อยละ 30 และหญิงตั้งครรภ์ร้อยละ 37 ในไทยต้องคำนึงถึงประจำเดือน การตั้งครรภ์ โภชนาการ โรคเรื้อรัง และธาลัสซีเมีย

ภาวะโลหิตจางคือฮีโมโกลบินต่ำ ทำให้เลือดนำออกซิเจนได้น้อยลง การขาดธาตุเหล็กพบบ่อย แต่การเสียเลือด การขาดวิตามิน การอักเสบ การติดเชื้อ และโรคพันธุกรรมก็เป็นสาเหตุได้

ประเด็นสำคัญ: ภาวะโลหิตจางไม่ได้เกิดจากการขาดธาตุเหล็กเสมอ ไม่ควรใช้ธาตุเหล็กระยะยาวโดยไม่ประเมินสาเหตุ

เหตุใดผู้หญิงไทยจึงอาจมีภาวะโลหิตจาง

ความเสี่ยงแตกต่างกันในแต่ละคน ปัจจัยสำคัญได้แก่

ประจำเดือนมามากหรือมานาน
การตั้งครรภ์ การคลอด และระยะหลังคลอด
ได้รับธาตุเหล็กจากอาหารไม่เพียงพอหรือดูดซึมได้ไม่ดี
ดื่มชาหรือกาแฟใกล้มื้ออาหารที่มีธาตุเหล็ก
เลือดออกในทางเดินอาหาร โรคเซลิแอค หรือความผิดปกติของการย่อยและดูดซึม
โรคไตเรื้อรัง การอักเสบ หรือการติดเชื้อ
ธาลัสซีเมียและความผิดปกติของฮีโมโกลบินที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรม
การขาดวิตามินบี 12 หรือโฟเลต

ธาตุเหล็กจากพืชดูดซึมได้น้อยกว่า เต้าหู้ ถั่ว และผักใบเขียวอาจกินกับวิตามินซี แต่ไม่ใช่ทุกคนที่ต้องใช้ผลิตภัณฑ์เสริม

อาการที่พบบ่อย

ภาวะโลหิตจางเล็กน้อยอาจไม่มีอาการ อาการที่พบได้คือ

เหนื่อยล้าต่อเนื่องหรือออกแรงได้น้อยลง
หายใจหอบเมื่อทำกิจกรรม
เวียนศีรษะ ปวดศีรษะ หรือมีสมาธิลดลง
ใจสั่นหรือหัวใจเต้นเร็วขึ้น
ผิวหนัง เหงือก หรือด้านในเปลือกตาดูซีด
มือและเท้าเย็น

อาการเหล่านี้ไม่จำเพาะ จึงต้องตรวจเลือด ไม่ควรวินิจฉัยจากสีผิวหรือความเหนื่อยเพียงอย่างเดียว

สัญญาณเตือนที่ควรได้รับการดูแลอย่างเร่งด่วน

ไปพบแพทย์ด่วนหากเจ็บหน้าอก เป็นลม หายใจลำบาก สับสน หัวใจเต้นเร็ว อาเจียนเป็นเลือด หรือถ่ายเป็นเลือดหรือดำเหนียว เลือดออกมากขณะตั้งครรภ์ต้องดูแลทันที

ยาเม็ดธาตุเหล็กมักทำให้อุจจาระเข้ม แต่หากดำเหนียว มีเลือด ปวดท้อง หรืออ่อนแรง อย่าคิดว่าเป็นเพียงผลข้างเคียงของผลิตภัณฑ์เสริม

ใช้การตรวจเลือดใดบ้าง

การตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (CBC)

CBC วัดฮีโมโกลบินและเม็ดเลือดแดง โดยทั่วไปใช้ค่าต่ำกว่า 12 g/dL ในผู้หญิงไม่ตั้งครรภ์ แนวทางไทยใช้ต่ำกว่า 11 g/dL ในไตรมาสที่ 1 และ 3 และต่ำกว่า 10.5 g/dL ในไตรมาสที่ 2 โดยต้องดูบริบท

MCV และ MCH บอกขนาดเม็ดเลือดแดงและปริมาณฮีโมโกลบิน ค่าต่ำพบได้ทั้งในภาวะขาดธาตุเหล็ก ธาลัสซีเมีย และโรคเรื้อรังบางชนิด

เฟอร์ริตินและการตรวจสถานะธาตุเหล็ก

เฟอร์ริตินสะท้อนธาตุเหล็กสะสม ค่าต่ำสนับสนุนภาวะขาด แต่การอักเสบ การติดเชื้อ โรคตับ หรือการตั้งครรภ์อาจเพิ่มค่า ผลปกติจึงไม่ตัดภาวะขาด

แพทย์อาจตรวจความอิ่มตัวของทรานส์เฟอร์ริน โปรตีนซีรีแอกทีฟ หรือสถานะธาตุเหล็กเพิ่มเติม

การตรวจหาสาเหตุอื่น

อาจตรวจวิตามินบี 12 โฟเลต ไต หรือตับ หากเม็ดเลือดแดงเล็กแต่ธาตุเหล็กปกติ หรือสงสัยธาลัสซีเมีย แพทย์อาจตรวจชนิดฮีโมโกลบิน

ประจำเดือนมาก การตั้งครรภ์ และการเสียเลือดที่ซ่อนอยู่

ผู้ที่มีประจำเดือนมากควรตรวจ CBC แจ้งแพทย์หากเปลี่ยนผ้าอนามัยบ่อย เลือดซึมเปื้อน มีก้อนเลือดใหญ่ เลือดออกเกินเจ็ดวัน หรือกระทบชีวิต หากไม่รักษาสาเหตุอาจเป็นซ้ำ

ขณะตั้งครรภ์ต้องการธาตุเหล็กเพิ่ม การฝากครรภ์ในไทยคัดกรองภาวะซีดและธาลัสซีเมีย และอาจตรวจคู่ตามผล ผลิตภัณฑ์เสริมเพื่อป้องกันต่างจากการรักษารายบุคคล

ภาวะขาดธาตุเหล็กที่ไม่มีสาเหตุชัดเจนอาจต้องประเมินทางเดินอาหาร แจ้งแพทย์หากปวดท้องเรื้อรัง ขับถ่ายเปลี่ยน น้ำหนักลด มีเลือดในอุจจาระ หรือมีประวัติครอบครัว

หลังวินิจฉัยแล้วต้องทำอย่างไร

การรักษาขึ้นกับสาเหตุ เช่น ทดแทนธาตุเหล็ก ปรับอาหาร รักษาประจำเดือนมามาก เสริมวิตามิน ดูแลโรคเดิม หรือส่งพบผู้เชี่ยวชาญ

พาหะธาลัสซีเมียไม่จำเป็นต้องใช้ธาตุเหล็กโดยอัตโนมัติ แม้ธาลัสซีเมียกับการขาดธาตุเหล็กเกิดร่วมกันได้ ควรใช้เมื่อการตรวจสนับสนุนว่าขาดจริง

ข้อจำกัดความรับผิดชอบทางการแพทย์: บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย ใบสั่งยา หรือสิ่งทดแทนคำแนะนำจากบุคลากรสุขภาพ อย่าเปลี่ยนการรักษาจากบทความนี้เพียงอย่างเดียว หากอาการรุนแรงหรือเลือดออกมากให้ขอความช่วยเหลือทันที

เอกสารอ้างอิง

องค์การอนามัยโลก ภาวะโลหิตจาง (2025) WHO
ราชวิทยาลัยสูตินรีแพทย์ฯ ภาวะโลหิตจางในสตรีตั้งครรภ์ (2025) RTCOG
ราชวิทยาลัยสูตินรีแพทย์ฯ ภาวะเลือดออกผิดปกติจากมดลูก RTCOG
British Society for Haematology. Iron deficiency diagnosis. BSH